Αντιμετώπιση της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout)

1. Τι είναι η επαγγελματική εξουθένωση

Η επαγγελματική εξουθένωση, γνωστή και ως burnout, περιγράφει μια κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής και ψυχολογικής εξάντλησης που προκύπτει από παρατεταμένη και υπερβολική πίεση στο εργασιακό περιβάλλον.

Αυτή η κατάσταση δεν είναι απλώς αποτέλεσμα κακής διαχείρισης χρόνου ή μη επαρκούς προγραμματισμού, αλλά συνδέεται με βαθύτερους παράγοντες, όπως η έλλειψη υποστήριξης, η ανεπαρκής επικοινωνία και η απουσία κινήτρων.

Η σημασία του θέματος γίνεται ακόμα πιο εμφανής όταν αναλογιστούμε τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει τόσο στην προσωπική ζωή των ατόμων όσο και στην παραγωγικότητα.

Χαρακτηρίζεται από τρεις βασικές διαστάσεις:

• Συναισθηματική εξάντληση (αίσθημα εξάντλησης και έλλειψη ενέργειας).

• Αποπροσωποποίηση / κυνισμός (απόμακρη, αρνητική στάση απέναντι σε συναδέλφους ή πελάτες).

• Μειωμένη αίσθηση προσωπικής επίτευξης (αίσθημα ανεπάρκειας και χαμηλής αποτελεσματικότητας).

2. Παράγοντες που προκαλούν την εξουθένωση

Στην οργανωσιακή ψυχολογία, οι αιτίες της επαγγελματικής εξουθένωσης συνδέονται τόσο με δομικούς παράγοντες της εργασίας όσο και με ατομικά χαρακτηριστικά.

Οργανωσιακοί παράγοντες

• Υπερβολικές απαιτήσεις εργασίας (φόρτος, πίεση χρόνου, συνεχείς υπερωρίες).

• Έλλειψη ελέγχου (περιορισμένη αυτονομία, μικρή δυνατότητα λήψης αποφάσεων).

• Ασάφεια ή σύγκρουση ρόλων (αδιευκρίνιστες ευθύνες, αντικρουόμενες απαιτήσεις).

• Έλλειψη αναγνώρισης και επιβράβευσης (χαμηλή εκτίμηση της προσπάθειας από την διοίκηση).

• Διαπροσωπικές συγκρούσεις και τοξικό κλίμα (δύσκολες σχέσεις με συναδέλφους/προϊσταμένους).

• Έλλειψη ισορροπίας εργασίας–προσωπικής ζωής (παραβίαση προσωπικού χρόνου).

• Ασφάλεια και αβεβαιότητα απασχόλησης (φόβος απώλειας εργασίας, συνεχείς αναδιαρθρώσεις).

Ατομικοί παράγοντες

• Τελειομανία και υψηλές προσωπικές απαιτήσεις.

• Χαμηλή ανθεκτικότητα στο στρες.

• Ανεπαρκείς δεξιότητες διαχείρισης χρόνου και άγχους.

• Έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης εκτός εργασίας.

3. Στρατηγικές πρόληψης και διαχείρισης

Η αντιμετώπιση του burnout απαιτεί παρεμβάσεις σε δύο επίπεδα:

α) Οργανωσιακό/δομικό επίπεδο (ευθύνη εργοδότη)

β) Ατομικό/προσωπικό επίπεδο (ευθύνη εργαζόμενου)

Οργανωσιακές στρατηγικές

1.   Σχεδιασμός υγιών συνθηκών εργασίας (ρεαλιστικός φόρτος, ξεκάθαροι ρόλοι).

2.   Αύξηση ελέγχου και αυτονομίας (συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, ελευθερία μεθόδων).

3.   Αναγνώριση και επιβράβευση (ουσιαστικό feedback, συστήματα ανταμοιβών).

4.   Ενίσχυση κοινωνικής υποστήριξης (ομάδες συνεργασίας, θετικό κλίμα).

5.   Προγράμματα ευεξίας (σεμινάρια stress management, mindfulness, εργονομικές παρεμβάσεις).

6.   Ευέλικτα ωράρια & ισορροπία εργασίας-ζωής (τηλεργασία, άδειες, διαλείμματα).

7.   Κουλτούρα ψυχολογικής ασφάλειας (χώρος για έκφραση συναισθημάτων χωρίς φόβο τιμωρίας).

Ατομικές στρατηγικές

1.   Ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτορρύθμισης (διαχείριση χρόνου, προτεραιοτήτων).

2.   Εξάσκηση τεχνικών χαλάρωσης (αναπνοές, διαλογισμός, mindfulness).

3.   Καλλιέργεια ανθεκτικότητας (resilience) (αναζήτηση νοήματος στην εργασία, γνωσιακή αναπλαισίωση).

4.   Στήριξη σε κοινωνικά δίκτυα (φίλοι, οικογένεια, υποστηρικτικές ομάδες).

5.   Φροντίδα φυσικής υγείας (σωστή διατροφή, άσκηση, ύπνος).

6.   Θέσπιση ορίων (λέω «όχι» όταν ο φόρτος υπερβαίνει τα όρια).

7.   Επαγγελματική βοήθεια (συμβουλευτική, coaching, ψυχοθεραπεία)

Τελική Σημείωση

Η επαγγελματική εξουθένωση δεν είναι ατομικό πρόβλημα αλλά οργανωσιακό-κοινωνικό φαινόμενο που επηρεάζει την υγεία του εργαζομένου, την απόδοση και την ίδια την αποτελεσματικότητα των οργανισμών.

Η πιο αποτελεσματική προσέγγιση είναι η πρόληψη, με αλλαγές στο εργασιακό περιβάλλον σε συνδυασμό με ενδυνάμωση των ατομικών δεξιοτήτων. 

Έτσι, επιτυγχάνεται όχι μόνο μείωση της εξουθένωσης αλλά και αύξηση της εργασιακής ικανοποίησης, της δέσμευσης και της δημιουργικότητας.